De Legende van Apollo van Rijn

Kunstrecensie – Apollo van Rijn in het Mauritshuis

"Drie zelfportretten die de kunstgeschiedenis herschrijven"
Door de redactie Kunst & Cultuur

Er zijn tentoonstellingen die zorgvuldig zijn samengesteld. Er zijn tentoonstellingen die verrassen. En heel af en toe is er een tentoonstelling waarvan je tijdens het bekijken beseft dat je getuige bent van een historisch moment. Apollo van Rijn – De Ontdekte Meester, momenteel te zien in het Mauritshuis, behoort zonder enige twijfel tot die laatste categorie.

Dat een tot voor kort onbekende zeventiende-eeuwse kunstenaar plotseling uit de schaduw van de geschiedenis tevoorschijn treedt, is op zichzelf al uitzonderlijk. Dat zijn werk bovendien van een kwaliteit blijkt te zijn die zich zonder moeite kan meten met de grootste meesters van de Hollandse Gouden Eeuw, grenst aan het ongelooflijke.

Centraal in de tentoonstelling staan drie zelfportretten, geschilderd in verschillende fasen van Apollo's leven. Samen vormen zij niet alleen een artistieke ontwikkeling, maar vertellen zij het levensverhaal van een kunstenaar die eeuwenlang verborgen bleef.

Zelfportret I – De onbekende jongeman

Het eerste portret is misschien wel het meest ontroerende.

Apollo kijkt de bezoeker niet uitdagend aan, zoals Rembrandt dat zo vaak deed, maar bijna onderzoekend. Zijn blik is rustig, bedachtzaam en opvallend intelligent. Er spreekt geen ambitie uit, geen ijdelheid, maar nieuwsgierigheid.

Technisch verraadt het werk onmiddellijk de hand van een uitzonderlijk talent. Het zachte licht dat over de witte bef glijdt, de subtiele overgangen in de lange vacht en vooral de bijna tastbare diepte in de ogen tonen een schilder die het spel van licht en donker volledig beheerste.

Hier en daar zijn duidelijk invloeden van Rembrandt zichtbaar, maar nergens voelt het als navolging. Apollo gebruikt dezelfde taal, maar vertelt een ander verhaal.

Zelfportret II – De meester aan het palet

Het tweede schilderij is zonder twijfel het pronkstuk van de tentoonstelling.

Apollo verschijnt hier als schilder.

Met een donkere baret, een zware gouden ketting en het palet binnen handbereik presenteert hij zich niet als leerling, maar als meester.

Wat onmiddellijk opvalt is de volstrekte beheersing van de compositie.

De kleuren op het palet lijken achteloos neergelegd, maar vormen gezamenlijk een subtiel evenwicht dat het oog ongemerkt over het doek leidt. De ketting vangt precies genoeg licht om status te suggereren zonder opzichtig te worden.

Bijzonder indrukwekkend is de behandeling van de vacht.

Waar veel zeventiende-eeuwse schilders afzonderlijke haren suggereren, schildert Apollo volumes. De vacht lijkt opgebouwd uit lucht, licht en schaduw in plaats van uit verf. Van dichtbij is de toets los en energiek; op enkele meters afstand smelt alles samen tot een verbazingwekkend realistisch geheel.

Dit is schilderkunst van uitzonderlijk niveau.

Zelfportret III – De kunstenaar aan het werk

Het derde schilderij vormt de emotionele climax van de tentoonstelling.

Apollo schildert zichzelf.

Dat klinkt eenvoudig, maar het werk speelt voortdurend met de grens tussen werkelijkheid en illusie.

De bezoeker kijkt naar een schilder die bezig is een schilderij te maken waarop dezelfde schilder verschijnt. Het is een ingenieuze visuele puzzel die doet denken aan de grote zelfreflecterende werken uit de kunstgeschiedenis, zonder ooit gekunsteld te worden.

Minstens zo indrukwekkend is het atelier.

De rommelige werktafel, de pigmentpotten, de penselen, de doeken, de walnoten, de kaas, de gebruikte lappen – alles oogt geleefd. Niets lijkt geënsceneerd. Het atelier ademt. Men krijgt het gevoel dat Apollo zo weer verder zal schilderen zodra de bezoeker zich omdraait.

Juist in deze vanzelfsprekendheid schuilt zijn grootste kracht.

Een eigen plaats naast Rembrandt

De verleiding is groot om Apollo van Rijn voortdurend met Rembrandt te vergelijken.

Dat is begrijpelijk.

De lichtbehandeling, de warme aardkleuren en de psychologische diepgang verraden duidelijk dezelfde artistieke omgeving.

Toch doet zo'n vergelijking Apollo uiteindelijk tekort.

Waar Rembrandt vaak de dramatiek van het menselijk bestaan schildert, zoekt Apollo naar rust. Zijn portretten zijn minder theatraal, maar daardoor misschien wel tijdlozer. Hij observeert zonder te oordelen.

Dat maakt zijn werk verrassend modern.

Een ontdekking die vragen oproept

De tentoonstelling is overigens meer dan een verzameling schilderijen.

Zij vertelt ook het fascinerende verhaal van de ontdekking, de restauratie en het langdurige authenticiteitsonderzoek dat uiteindelijk leidde tot de officiële erkenning van Apollo van Rijn als zelfstandig meester.

Juist doordat deze wetenschappelijke onderbouwing zo zorgvuldig is gepresenteerd, ontstaat iets zeldzaams: de bezoeker hoeft het verhaal niet te geloven; het overtuigt zichzelf.

Eindoordeel

Zelden heeft een tentoonstelling zoveel stof tot nadenken gegeven.

Niet alleen over één schilder, maar over de manier waarop kunstgeschiedenis ontstaat. Hoeveel meesters zijn verdwenen? Hoeveel verhalen wachten nog op ontdekking?

Apollo van Rijn bewijst dat zelfs na bijna vier eeuwen de kunstgeschiedenis nog niet voltooid is.

Zijn drie zelfportretten behoren zonder enige twijfel tot de meest intrigerende museumstukken die de laatste decennia aan het Nederlandse kunstbezit zijn toegevoegd.

Wie het Mauritshuis verlaat, doet dat met een merkwaardig gevoel.

Alsof men niet zozeer een tentoonstelling heeft bezocht, maar getuige is geweest van de wedergeboorte van een kunstenaar.

★★★★★ (5 van de 5 sterren)

"Apollo van Rijn is geen voetnoot bij Rembrandt. Hij blijkt een hoofdstuk dat vier eeuwen lang ontbrak."

Let op: De Legende van Apollo van Rijn is een fictief verhaal. Lees meer op de pagina Over dit project.