De Legende van Apollo van Rijn

Werkoverleg

Soms moet je ideeën delen om een nieuwe richting te vinden .

De ontdekking van een mogelijke link tussen Apollo van Rijn en Edward Hopper had het onderzoek in een onverwachte richting geduwd. In eerste instantie zorgde de vondst voor opwinding. Het idee dat een Nederlandse meester uit de zeventiende eeuw op een of andere manier verbonden kon zijn met een Amerikaanse schilder uit de twintigste eeuw was fascinerend. Maar na weken van speurwerk, correspondentie en het vergelijken van beeldmateriaal bleef er vooral één ding over: onzekerheid.

De authenticiteit van de twee schilderijen van Apollo van Rijn stond inmiddels niet langer ter discussie. Uit de technische analyses, de historische documentatie en het provenance-onderzoek was overtuigend gebleken dat beide werken daadwerkelijk uit de zeventiende eeuw afkomstig waren. Daarmee was Apollo van Rijn definitief geen legende meer, maar een historische werkelijkheid.

De enige vraag die nog openstond, was hoe Edward Hopper eeuwen later zo duidelijk geïnspireerd kon zijn geraakt door een schilder wiens naam uit de geschiedenis leek te zijn verdwenen.

Omdat er geen nieuwe aanwijzingen meer binnenkwamen besloot ik het team opnieuw bijeen te roepen in Amsterdam. Zoals zo vaak bij langdurige onderzoeksprojecten waren de teamleden inmiddels deels uitgewaaierd naar andere werkzaamheden.

De terugkeer van het team

Als eerste arriveerde Anita van den Berg, onze 28-jarige onderzoeker verbonden aan het NICAS in Amsterdam. Ze werkte op dat moment intensief aan het zogeheten Pollux-project, een ambitieus onderzoek waarbij microscopische materiaaleigenschappen worden gekoppeld aan het visuele uiterlijk van een schilderij.

"Als we begrijpen hoe pigmenten, bindmiddelen en vernislagen zich op microniveau gedragen," legde Anita uit terwijl ze haar laptop openklapte, "kunnen we verouderingsverschijnselen en restauratiebehandelingen simuleren. Dat zou ons kunnen helpen om beter te bepalen welke delen van een werk origineel zijn en welke later zijn toegevoegd."

Nu de echtheid van de schilderijen overtuigend was vastgesteld, kon Anita haar kennis inzetten voor de nieuwe onderzoekslijnen die voor ons lagen.

Niet veel later verscheen Julia Greenflower. Ze was net teruggekeerd uit Washington D.C., waar ze een bijscholing had gevolgd aan het Smithsonian Institution.

"Ik ben blij weer in Amsterdam te zijn," zei ze lachend. "En eerlijk gezegd ben ik benieuwd hoeveel nieuwe mysteries jullie in mijn afwezigheid hebben gevonden."

De laatste die binnenkwam was Antoinette ten Bruggencate. Ze werkte als zelfstandig onderzoeker en kon haar eigen tijd indelen. Samen met haar gepensioneerde man doorkruiste ze Nederland met hun bootje, waarbij historische steden, archieven en kleine musea regelmatig als tussenstop dienden.

"Jullie treffen me net op tijd," grapte ze terwijl ze haar jas ophing. "Nog een week en ik had ergens in Friesland tussen de rietkragen gelegen."

De discussie over Hopper

Zodra iedereen zat, schreef ik de belangrijkste onderzoeksresultaten op het flipover bord.

Julia nam als eerste het woord.

"De overeenkomsten zijn opvallend," zei ze terwijl ze enkele afbeeldingen naast elkaar liet zien. "Het spel met licht, de verstilde composities en zelfs bepaalde gezichtspunten. Maar overeenkomsten alleen bewijzen nog geen directe invloed."

Anita sloot haar map.

"En technisch kunnen wij daar weinig meer aan toevoegen. De echtheid van Apollo's schilderijen is inmiddels overtuigend vastgesteld. Verdere laboratoriumanalyses zullen waarschijnlijk geen antwoord geven op de Hopper-vraag."

Antoinette keek de kring rond.

"Dan moeten we ons afvragen of dit op dit moment de beste besteding van onze tijd is. Misschien bestaat er een verklaring, misschien ook niet. Maar zonder nieuwe bronnen blijven we speculeren."

Ik knikte instemmend.

"Dan zijn we het eens. We parkeren de Hopper-kwestie voorlopig. Niet omdat de hypothese oninteressant is, maar omdat we momenteel geen aanknopingspunten hebben om haar verder te onderzoeken. Zodra zich nieuwe informatie aandient, pakken we de draad weer op."

Het nieuwe onderzoeksplan

Daarmee verschoof de aandacht naar drie onderzoekslijnen waarvoor inmiddels wél concrete aanwijzingen bestonden.

Apollo – leermeester van Rembrandt?

De eerste onderzoekslijn richt zich op de mogelijkheid dat Apollo niet slechts een tijdgenoot van Rembrandt van Rijn was, maar mogelijk een vroege leermeester of belangrijke beïnvloeder.

De link met Vermeer en Delft

De tweede lijn onderzoekt de verrassende overeenkomsten met werken uit de Delftse school en de mogelijke connectie met Johannes Vermeer.

Gerard van Honthorst in Utrecht

De derde lijn richt zich op de relatie met Gerard van Honthorst en de Utrechtse caravaggisten.

Anita van den Berg

Julia Greenflower
Internationale contacten, archieven en eventuele Amerikaanse verwijzingen.

Antoinette ten Bruggencate

Senior Provenance Researcher Coördinatie van het totale onderzoek, provenance-onderzoek en de relatie tussen Apollo, Rembrandt, Vermeer en Van Honthorst.

Nieuwe energie

Toen het overleg ten einde liep, was de sfeer merkbaar veranderd. De verwarring rondom Hopper had plaatsgemaakt voor een helder plan van aanpak. Niet alles was opgelost, maar het onderzoek had opnieuw richting gekregen.

Terwijl de anderen hun spullen verzamelden, bleef ik nog even naar het bord met de drie onderzoekslijnen kijken. Daar stonden ze naast elkaar:

Apollo – Rembrandt

Vermeer – Delft

Van Honthorst – Utrecht

Drie steden. Drie meesters. En ergens daartussen de schaduw van een schilder die eeuwenlang vergeten was geweest.

Misschien lag de waarheid niet in een spectaculaire sprong naar Amerika, maar gewoon hier, in de Republiek van de zeventiende eeuw.

En misschien was dat wel een veel grotere ontdekking.

Let op: De Legende van Apollo van Rijn is een fictief verhaal. Lees meer op de pagina Over dit project.