De Legende van Apollo van Rijn

De Nachtbraker in Amsterdam

Soms zijn antwoorden meer vragen dan vragen antwoorden geven.

Na de verrassende conclusies rond Eenzaam in Amsterdam is het tijd voor het tweede schilderij dat door het Whitney Museum of American Art voor onderzoek beschikbaar is gesteld: De Nachtbraker.

Wie inmiddels bekend is met het werk van Apollo van Rijn zal waarschijnlijk al vermoeden welke richting het onderzoek opgaat. Net als bij Eenzaam in Amsterdam blijkt ook dit schilderij opvallende overeenkomsten te vertonen met een wereldberoemd werk van Edward Hopper. Ditmaal is de vergelijking gemaakt met Nighthawks uit 1942.

De gelijkenis is minder nadrukkelijk dan bij de vergelijking tussen Apollo's Eenzaam in Amsterdam en Hoppers Automat uit 1927. Waar die twee schilderijen bijna als een moderne interpretatie van hetzelfde gevoel kunnen worden gezien, zijn de overeenkomsten bij De Nachtbraker subtieler. Toch herkennen de onderzoekers direct dezelfde verstilde sfeer, de eenzame figuren, het kunstmatige licht dat de nacht lijkt open te snijden en vooral het gevoel dat de tijd even volledig heeft stilgestaan.

De technische analyse levert echter opnieuw een verrassende conclusie op. Het doek blijkt overtuigend te dateren uit 1641. Daarmee is het zelfs een van de vroegst bekende werken van Apollo van Rijn. Ter vergelijking: Eenzaam in Amsterdam werd in 1658 geschilderd. Van een zogenaamde "Edward Hopper-periode" in Apollo's carrière kan dus onmogelijk sprake zijn. De chronologie laat daar geen enkele ruimte voor. Er liggen immers ruim drie eeuwen tussen beide kunstenaars.

Toch maakt juist dat gegeven het mysterie alleen maar groter. Hoe is het mogelijk dat een onbekende Nederlandse schilder uit de zeventiende eeuw een sfeer wist vast te leggen die pas driehonderd jaar later zo kenmerkend zou worden voor Edward Hopper? Toeval? Een wonderlijke samenloop van artistieke keuzes? Of schuilt er achter de geschiedenis van Apollo van Rijn een verhaal dat nog lang niet volledig is verteld?

Naast de datering levert het onderzoek nog een aantal opmerkelijke ontdekkingen op. Omdat De Nachtbraker tot Apollo's vroege werk behoort, lijkt hij tijdens het schilderen nog niet de bijna obsessieve zorgvuldigheid te hebben ontwikkeld die zijn latere werken kenmerkt. Niet in de penseelvoering – die is al van uitzonderlijke kwaliteit – maar wel in de kleine sporen die hij onbedoeld achterliet.

Onder de microscoop worden opnieuw meerdere kattenharen aangetroffen, zorgvuldig ingesloten in de eeuwenoude verflagen. Dat alleen al begint inmiddels een herkenbare handtekening van Apollo te worden. Nog opmerkelijker zijn de röntgenopnamen. Daarop verschijnt, verborgen onder een latere verflaag, de afdruk van een kattenpoot. Het lijkt alsof een nieuwsgierige huisgenoot precies op het verkeerde moment over het nog natte schilderij heeft gelopen. Apollo heeft de afdruk grotendeels weggewerkt, maar de moderne beeldtechnieken laten zich niet misleiden.

Zoals zo vaak levert het onderzoek evenveel nieuwe vragen op als antwoorden. Vaststaat inmiddels dat De Nachtbraker een authentieke Apollo van Rijn is, geschilderd in 1641. Maar wie waren de figuren die model stonden voor dit nachtelijke tafereel?

De witte poes herkennen we inmiddels zonder enige twijfel als Pluisje, de trouwe metgezel die op meerdere schilderijen van Apollo lijkt terug te keren. Maar daarnaast zien we een grote hond die nergens eerder is opgedoken, een tweede kat waarvan de identiteit nog onbekend is en een mysterieuze man achter de toog. Is hij slechts een waard, een toevallige passant of iemand die een veel grotere rol speelt in het leven van Apollo?

Het zijn precies die onbeantwoorde vragen die het onderzoek zo fascinerend maken. Elk schilderij lijkt een paar puzzelstukjes op hun plaats te leggen, maar tegelijkertijd verschijnen er nieuwe stukken waarvan niemand nog weet waar ze uiteindelijk thuishoren. De legende van Apollo van Rijn is daarmee allesbehalve voltooid. Sterker nog: met iedere ontdekking lijkt het raadsel alleen maar groter te worden.

Let op: De Legende van Apollo van Rijn is een fictief verhaal. Lees meer op de pagina Over dit project.