De Legende van Apollo van Rijn

Eenzaam in Amsterdam

Het moment waar maandenlang naar is uitgekeken is eindelijk aangebroken.

Onder zware beveiliging worden de twee schilderijen vanuit het Whitney Museum of American Art naar het Rijksmuseum gebracht. De reis vanuit New York is zonder problemen verlopen. De verzegelde transportkist wordt voorzichtig naar de onderzoeksruimte gereden, waar kunsthistorici, restauratoren, materiaalspecialisten en forensisch onderzoekers al staan te wachten.

Nu begint het echte werk.

Voor het eerst worden de schilderijen niet bekeken als museumstukken, maar als bewijsmateriaal. Iedere penseelstreek, iedere vezel van het doek en ieder pigment kan het verschil maken tussen een sensationele ontdekking en een overtuigende vervalsing.

Het eerste schilderij krijgt voorlopig de werktitel "Eenzaam in Amsterdam". De naam is bewust gekozen. Niet omdat het werk iets met Edward Hopper te maken heeft, maar als een stille verwijzing naar de meester van de verstilling. Hopper wist als geen ander de eenzaamheid van de moderne mens vast te leggen. Dit schilderij ademt hetzelfde gevoel, maar doet dat in een wereld die bijna drie eeuwen ouder is.

Daarna begint een onderzoek zoals alleen grote musea dat kunnen uitvoeren.

Allereerst wordt de stijl onderzocht. Kunsthistorici vergelijken de compositie, de lichtval, de penseelvoering en de iconografie met bekende zeventiende-eeuwse meesters. Tegelijkertijd wordt de volledige herkomstgeschiedenis uitgeplozen. Iedere eigenaar, iedere veiling en iedere oude vermelding in archieven kan een ontbrekend stukje van de puzzel opleveren.

Met infraroodreflectografie worden de onderliggende schetsen zichtbaar. Röntgenfoto's laten verborgen verflagen en eerdere wijzigingen zien. Op het houten paneel wordt dendrochronologisch onderzoek uitgevoerd om de ouderdom van het hout vast te stellen. Vervolgens worden de pigmenten onderzocht met XRF en FTIR, de bindmiddelen met GC-MS en de organische materialen met koolstofdatering. Tot slot onthult ultraviolet licht oude restauraties en overschilderingen die met het blote oog nauwelijks zichtbaar zijn.

Kortom: als dit schilderij een vervalsing is, zal het hier door de mand vallen.

Zelf houd ik mij vooral bezig met de stijlanalyse en het herkomstonderzoek.

Eerlijk gezegd hoop ik zelfs een beetje dat we een fout vinden.

Misschien is het een briljante mystificatie. Misschien heeft een onbekende kunstenaar zich kostelijk vermaakt door twee schilderijen te maken die onmogelijk zouden mogen bestaan. Dat zou alles verklaren. Geen ingewikkelde theorieën, geen onmogelijke tijdlijnen en geen vragen waarop niemand een antwoord heeft.

Maar de rapporten die één voor één op mijn bureau belanden vertellen een ander verhaal.

Niet één onderzoek spreekt de andere tegen.

Integendeel.

Het hout dateert uit de juiste periode. De pigmenten zijn authentiek. De bindmiddelen passen exact bij de zeventiende eeuw. De ondertekening laat een aarzelend creatieproces zien dat onmogelijk vooraf gepland kan zijn. En de stijl... hoe langer ik ernaar kijk, hoe sterker de overtuiging wordt dat ik naar een originele Apollo van Rijn zit te kijken.

Dat zou reden tot vreugde moeten zijn.

In plaats daarvan voel ik vooral onrust.

Want als dit werkelijk een schilderij is dat Apollo van Rijn in 1658 heeft geschilderd, dan ontstaat een vraag waarop niemand een antwoord heeft.

Hoe kon Edward Hopper, bijna drie eeuwen later, een schilderij maken dat niet alleen hetzelfde onderwerp lijkt te hebben, maar zelfs dezelfde stilte, dezelfde compositie en vrijwel dezelfde ziel bezit?

Van plagiaat kan geen sprake zijn.

Van toeval eigenlijk ook niet.

En juist dat maakt deze ontdekking misschien wel de meest raadselachtige van het hele onderzoek.

Ik stel u voor aan Eenzaam in Amsterdam, geschilderd door Apollo van Rijn in 1658.

Let op: De Legende van Apollo van Rijn is een fictief verhaal. Lees meer op de pagina Over dit project.