De Legende van Apollo van Rijn

Het spoor van het Sint-Sebastiaansgilde

Hoofdstuk 72

Het verhaal van Herman blijft Jessica maar bezighouden. Het is uitgesloten dat ze toestemming krijgen om met drilboren in de kelder en op de zolder van de Boterwaag muren te verwijderen, puur omdat ze vermoeden dat daar iets kan liggen. In overleg met Antoinette besluit Jessica om vanuit de historie van de schutterij naar aanwijzingen te zoeken. De deur naar de paleistuin en de verhuizing in 1844 naar de Boterwaag waren immers aantoonbaar juiste onderdelen in Hermans verhaal; het wijst allemaal in de richting van de schutters.

Antoinette en Jessica besluiten te beginnen met een bezoek aan het Haags Historisch Museum. Interessant en leuk, maar voor hun onderzoek blijkt de bibliotheek wellicht een beter startpunt. Bij het verlaten van het museum blijft Jessica even staan.

"Zeg Antoinette," begint Jessica, terwijl ze over het rimpelende water van de Hofvijver staart. "Wat was de rol van het schuttersgilde eigenlijk bij die moord op Johan de Witt?"

Antoinette glimlacht grimmig en wijst naar het gebouw waar ze net uit zijn gekomen. "Dan moeten we terug naar het Rampjaar, 1672. Je moet begrijpen dat Den Haag destijds twee heel verschillende schuttersgilden had. Aan de ene kant had je het elitaire Sint-Jorisgilde: de rijke aristocraten, de vrienden van de regenten en het hof. Zij schoten met de voetboog en hielden zich die bewuste twintigste augustus angstig verscholen in hun paleizen. Maar dít gebouw hier, de doelen van het Sint-Sebastiaansgilde, dat was het hol van de leeuw. Zij waren de gewone burgers, de middenklasse. En zij waren tot op het bot Oranjegezind, doodsbang voor de Franse invasie, en zochten een zondebok."

"Johan de Witt," fluistert Jessica.

"Precies," knikt Antoinette. "En het begon allemaal met een smerig complot. Een louche barbier-chirurgijn genaamd Willem Tichelaar had een appeltje te schillen met Cornelis de Witt, de broer van de raadpensionaris. Tichelaar verzon een ijskoud verhaal: Cornelis zou hem hebben betaald om prins Willem III te vermoorden. Het was een flagrante leugen, maar in het paranoïde Den Haag sloeg de vonk meteen in het kruitvat. Cornelis werd opgesloten in de Gevangenpoort en gruwelijk gemarteld, maar hij bekende niks. De rechter kon niet anders dan hem verbannen. En dat was het moment dat de officieren van het Sint-Sebastiaansgilde besloten het recht in eigen hand te nemen."

Antoinette loopt langzaam richting de Gevangenpoort en Jessica volgt haar op de voet, gegrepen door het verhaal.

"Toen Johan de Witt die middag zijn gebroken broer kwam ophalen, trad een strak geregisseerd plan in werking," vervolgt Antoinette, haar stem nu zachter en spannender. "Het was geen spontane volkswoede, Jessica. Het waren de schuttersofficieren van het Sebastiaansgilde die de alarmtrommen lieten roffelen. Mannen zoals de fanatieke horlogemaker Hendrik Verhoeff hitsten de manschappen op. De overheid stuurde nog een bende ruiters om de poort te beschermen, maar de schutters blokkeerden de straten. Toen er ook nog een vals gerucht werd verspreid dat er plunderende boeren op Den Haag afkwamen, trok de cavalerie zich terug. De broers De Witt waren vogelvrij."

Jessica kijkt naar de donkere boog van de Gevangenpoort. "En toen?"

"Toen openden de schutters de jacht. Gewapend met hun musketten forceerden Verhoeff en schuttersofficier Pieter van Banchem de deuren. Ze sleurden Johan en Cornelis naar buiten, recht in de armen van een uitzinnige menigte. De schutters stonden vooraan toen de broers werden afgeslacht, letterlijk in stukken gesneden."

Een rilling loopt over Jessica's rug. "En prins Willem III? Liet hij die moordenaars dan niet oppakken toen hij eenmaal aan de macht was?"

Antoinette schudt haar hoofd. "Integendeel. De prins had zijn absolute macht aan deze slachting te danken; zijn grootste politieke rivalen waren weg. Wat hij na de moord deed, is misschien wel het meest ijzingwekkende deel van het verhaal. Hij hield de schutters bewust de hand boven het hoofd. Er is nooit één officier of gildebroeder vervolgd. Sterker nog: hij belóónde ze."

"Hij beloonde moordenaars?" vraagt Jessica verbijsterd.

"Jazeker. Willem Tichelaar kreeg een riant jaargeld. Pieter van Banchem werd nota bene benoemd tot rechter en baljuw van Den Haag. En Hendrik Verhoeff kreeg een glanzende promotie binnen de schutterij. Willem III zuiverde meteen de top van de gilden en verving de weifelende rijkaards van het Sint-Jorisgilde door zijn eigen felle Oranjeklanten. Het Sint-Sebastiaansgilde werd vanaf dat moment het zwaarbewapende schild van zijn nieuwe regime. Ze wisten dat ze onkwetsbaar waren."

Ze staan nu stil voor de Gevangenpoort. De wind huilt zachtjes tussen de oude muren. Jessica kijkt nog eens achterom naar het museum. De geschiedenis van de Haagse gilden voelt ineens een stuk minder stoffig, en een heel stuk bloederiger.

Antoinette loopt langzaam met Jessica mee, weg van de Gevangenpoort, in de richting van het chique Lange Voorhout. De wind trekt aan hun jassen. Het water van de Hofvijver klotst onrustig tegen de stenen kade.

"Maar de horror stopte niet bij die lynchpartij," vervolgt Antoinette met gedempte stem. "Zodra het gillen op de Plaats verstomde, sloeg de paniek pas écht toe. Den Haag veranderde in één grote valstrik. De radicale schutters patrouilleerden op de straathoeken. Hun zakken zaten nog vol met bezittingen van de broers, en ze wilden meer. Iédereen die bevriend was geweest met Johan de Witt, was vanaf dat moment vogelvrij."

Jessica rilt en trekt haar kraag verder omhoog. "Vluchtten zijn vrienden de stad uit?"

"Als ze tenminste op tijd waren," knikt Antoinette. "Terwijl de menigte op straat nog danste rond de verminkte lichamen, werden er in de chique grachtenpanden haastig koffers gepakt. Geheime brieven en archieven werden koortsachtig in de haardplaten gegooid om bewijsmateriaal te vernietigen. De Witt had jarenlang een netwerk van trouwe ambtenaren en intellectuelen om zich heen gebouwd. Zij wisten dat hun namen op de dodenlijsten stonden."

Ze stoppen bij een statig pand. Antoinette wijst ernaar. "Neem nu Pieter de Groot, een van de trouwste diplomaten en vrienden van De Witt. De Oranjegezinde burgers zagen hem als een landverrader. Die bewuste avond wist hij: als ik hier morgenochtend nog ben, overleef ik het niet. Vermomd, onder dekking van de nacht, is hij de stad uit geglipt naar Antwerpen. Pas jaren later durfde hij weer terug te keren."

"En de mensen die niet konden vluchten?" vraagt Jessica.

"Die moesten politiek overleven. Sommigen kozen voor een ijskoude vlucht naar voren," zegt Antoinette, terwijl ze hun weg vervolgen. "Gaspar Fagel bijvoorbeeld. Hij had intensief met De Witt samengewerkt, maar zag de bui al hangen. Hij verbrak diezelfde dag nog alle banden met zijn oude vrienden en liep openlijk over naar prins Willem III. Willem III spaarde hem en benoemde hem direct tot de nieuwe raadpensionaris."

Antoinette blijft abrupt staan en kijkt Jessica indringend aan. "En denk aan het verhaal van de filosoof Baruch Spinoza dat ik je al eens vertelde. Hij wilde die dag een woedend pamflet ophangen, maar werd ternauwernood tegengehouden door zijn huisbaas, Hendrik van der Spek. Spinoza overleefde het en bleef er gewoon wonen. Het verhaal van het pamflet en dat hij werd tegengehouden heeft hij overigens zelf in 1676 verteld aan de beroemde Duitse filosoof Gottfried Wilhelm Leibniz. Misschien was het allemaal wat aangedikt en stond hij niet direct op een dodelijst."

Antoinette kijkt omhoog naar de kale boomtoppen aan het Lange Voorhout. "Binnen een paar weken was de grote zuivering compleet. De vrienden van De Witt waren gevlucht, overgelopen of monddood gemaakt. Den Haag was in één klap gezuiverd van zijn erfenis. De angst regeerde."

Ze lopen zwijgend verder, terwijl de schemering over de Haagse straten begint te vallen.

Let op: De Legende van Apollo van Rijn is een fictief verhaal. Lees meer op de pagina Over dit project.