De Legende van Apollo van Rijn

Het meisje met de parel en tulband van Apollo van Rijn

Sommige ontdekkingen veranderen een hoofdstuk in de kunstgeschiedenis. Andere zetten de hele geschiedenis op zijn kop.

Toen de eerste kist volledig was geopend, kwam een schilderij tevoorschijn dat de onderzoekers onmiddellijk sprakeloos maakte. Niet omdat het onbekend was, maar juist omdat het zo vertrouwd aanvoelde. Een jonge kat, gehuld in een blauw-gouden tulband met een schitterende parel aan haar oor, keek de beschouwer recht aan. De compositie vertoonde een verbluffende overeenkomst met wat later een van de beroemdste schilderijen ter wereld zou worden. Toch was dit geen kopie. Het was een nieuw meesterwerk.
Al snel kreeg het schilderij de naam "Het meisje met de parel en tulband".

Het restauratieteam legde beide schilderijen na voltooiing van de restauratie naast elkaar. De overeenkomsten waren verbluffend. De draai van het hoofd, het zachte licht, de donkere achtergrond en de verstilde blik vertoonden een opmerkelijke gelijkenis met Vermeers Meisje met de parel. Waar Vermeer de kwetsbaarheid van een jong meisje vereeuwigde, gaf Apollo dezelfde waardigheid aan een kat.

Maar Apollo had zijn eigen verhaal verteld. Waar Vermeer de kwetsbaarheid van een jong meisje vereeuwigde, gaf Apollo dezelfde waardigheid aan een kat. Geen karikatuur, geen grap, maar een volwaardig portret dat met hetzelfde respect en dezelfde technische perfectie was geschilderd.

De verfopbouw werd minutieus onderzocht. Onder de microscoop verschenen flinterdunne glacislagen, identiek aan de technieken die in de Gouden Eeuw werden gebruikt. Pigmentanalyses wezen uit dat uitsluitend zeventiende-eeuwse materialen waren toegepast. Zelfs de ondertekening vertoonde de trefzekere, losse penseelvoering die inmiddels als typisch voor Apollo van Rijn werd herkend.

Maar er was één onoverkomelijk probleem.

Op de achterzijde van het paneel stond een vrijwel onbeschadigde datering.

1652

De eerste gedachte was eenvoudig: de datum moest later zijn aangebracht. Toch wezen alle onderzoeken in een andere richting. Dendrochronologisch onderzoek van het eiken paneel, pigmentanalyses en de chemische samenstelling van de vernis bevestigden onafhankelijk van elkaar dezelfde conclusie. Alles wees erop dat het schilderij daadwerkelijk omstreeks 1652 was vervaardigd.

Dat was veertien jaar voordat Johannes Vermeer zijn beroemde Meisje met de parel schilderde.

Er zat nog een opmerkelijk schilderij in de kist. Een schilderij dat we tegenwoordig een making-of zouden noemen. Ook dit schilderij was minstens zo bijzonder. Het toonde Apollo terwijl hij juist dit meesterwerk schilderde. Naast de ezel zat zijn model geduldig stil, alsof zij precies wist dat zij geschiedenis zou schrijven. Steeds duidelijker werd dat Apollo geen dieren schilderde, maar persoonlijkheden. Iedere kat kreeg een eigen karakter en een ziel die eeuwen later nog altijd voelbaar was. Ook bij dit schilderij kon het jaartal 1652 onomstotelijk worden vastgesteld.

Deze ontdekkingen zorgden voor verhitte discussies onder kunsthistorici. Kon Vermeer ooit een werk van Apollo hebben gezien? Was het schilderij eeuwenlang verborgen geweest in een particuliere verzameling? Bestond er een onbekende ontmoeting tussen beide kunstenaars? Of putten zij misschien uit een nog ouder, verloren voorbeeld dat nooit is teruggevonden?

Niemand had een sluitend antwoord.

Toen het schilderij uiteindelijk een ereplaats kreeg in het Rijksmuseum, stonden bezoekers er niet alleen vanwege de schoonheid van het werk. Zij kwamen vooral kijken naar het schilderij dat de geschiedenis leek uit te dagen. Conservatoren zagen hetzelfde verschijnsel telkens opnieuw: mensen bekeken eerst Apollo's doek en bekeken daarna haastig Vermeers meesterwerk in meegebrachte kunstboeken. Vervolgens keken ze weer naar dit meesterwerk, nog eens, en nog eens.

Wellicht komt er een dag dat beide werken naast elkaar hangen, in het Mauritshuis of misschien zelfs hier in het Rijksmuseum. Maar voordat dat ooit kan gebeuren, zal eerst één vraag moeten worden beantwoord.

"Wie inspireerde eigenlijk wie?"

Misschien was dat wel precies wat Apollo van Rijn had gewild. Niet alleen een meesterwerk nalaten, maar een raadsel dat eeuwen later nog altijd de kunstwereld bezighoudt.

Let op: De Legende van Apollo van Rijn is een fictief verhaal. Lees meer op de pagina Over dit project.