De Legende van Apollo van Rijn

Follow the Money

Hoofdstuk 74

Jessica kon de gebeurtenissen van de afgelopen week maar moeilijk van zich afzetten.

Eerst was daar Herman geweest met zijn verhalen over geheime gangen en verborgen verbindingen onder de stad. Daarna was Antoinette gekomen met haar verhaal over de twee schutterijen, de politieke tegenstellingen en de merkwaardige rol die Willem III in het geheel leek te spelen.

Het waren verhalen die gemakkelijk als complottheorieën konden worden afgedaan.

Maar het probleem was dat er steeds iets tussen zat dat wél klopte.

Deur 27x bestond echt. De gebouwen uit die tijd staan er ook nog allemaal, waarom? Bang dat er iets gevonden wordt bij eventuele sloop? En de opmerkelijke carrière van mensen die op een of andere manier betrokken waren geweest bij de gebeurtenissen rond de moord op Johan de Witt, was historisch aantoonbaar.

Zelfs de aanwezigheid van de Marechaussee rond de verbouwing van het Binnenhof bleef in haar hoofd rondspoken.

Waarom bleef zoveel van die zeventiende-eeuwse wereld bewaard, maar waren er geen antwoorden op vragen die minder goed uitkwamen.

Was het toeval?

Of was het soms beter geweest om bepaalde dingen gewoon te laten zoals ze waren?

Jessica besloot dat ze voorlopig genoeg had van vragen waarop ze geen antwoord had.

Ze ging terug naar de Boterwaag in de hoop Herman nog eens spreken.

Tussen alle onzin die de man vertelde, zaten verrassend veel feiten die op waarheid konden worden getoetst.

Toen ze met twee glazen bier naar zijn tafeltje liep, keek Herman haar onderzoekend aan.

"En?" vroeg hij.

Jessica zette het glas voor hem neer.

"En wat?"

"Geloof je me nu?"

Jessica glimlachte.

"Ik geloof vooral dat je soms gelijk hebt."

“Ach, er is nog veel meer dat we niet mogen weten” gaat Herman verder.

“Die gangen, de politiek, kerken en ook die schutterijen allemaal zo corrupt als de pest. En nog steeds is het een bende”. Herman zat vandaag is de fase dat alles één groot complot is.

“Ik heb gisteren naar een aflevering van 'follow the money' gekeken, nou je wordt toch van alle kanten belazerd. De boeren, Extinction Rebellion, die krijgen gewoon geld van de overheid voor hun terroristische acties. Geloof me, volg het geld. Ook toen was geld macht. Wie het geld had had de macht.”

Herman gaat verder over de maanlanding en dat de aarde plaat is en de CIA overal achter zit. “Waarom denk je dat de Amerikaanse Ambassade precies daar op de Korte Voorhout zat, Precies boven de gangen die van het Binnenhof naar het paleis Lange Voorhout lopen”.

Maar toen hij over Area 51 begon vond ik het tijd om te gaan.

Een uur later zat Jessica bij Antoinette.

"Ik wil iets anders onderzoeken," zei ze.

Antoinette keek op van haar aantekeningen.

"Wat?"

"Het geld."

"Het geld?"

"Ja. We hebben inmiddels gekeken naar schilderijen, schutterijen, politiek, kerken en Johan de Witt. Maar misschien kijken we steeds naar de verkeerde kant van het verhaal."

Antoinette trok haar wenkbrauwen op.

"En jij denkt dat we de geldstromen moeten volgen?"

Jessica knikte.

"Wie betaalde de oorlog? Wie leende geld aan de overheid? Wie verdiende eraan? En vooral... wie had er belang bij dat bepaalde mensen aan de macht waren?"

Antoinette zweeg even.

Toen glimlachte ze.

"Ik ken iemand die je daar veel meer over kan vertellen."

Een telefoontje was voldoende.

Een paar dagen later zaten Jessica en Antoinette tegenover een hoogleraar die gespecialiseerd was in de financiële geschiedenis van de zeventiende-eeuwse Republiek.

Zijn werkkamer rook naar oud papier, boenwas en koffie. Achter zijn bureau lagen stapels boeken en archiefkopieën die eruitzagen alsof ze al jaren niet waren verplaatst.

Nadat de koffie was ingeschonken en de beleefdheden waren uitgewisseld, leunde Antoinette naar voren.

"Professor," begon ze, haar stem vol nieuwsgierigheid, "we weten dat het Rampjaar 1672 de Republiek op het randje van de afgrond bracht. Maar hoe werd de politiek en de oorlogsvoering in die tijd eigenlijk gefinancierd?

Wie trok er werkelijk aan de touwtjes?"

De hoogleraar leunde achterover, bracht zijn vingertoppen tegen elkaar en zijn ogen begonnen te fonkelen.

"Als je wilt begrijpen hoe de Republiek rond 1670 werkte, Antoinette, moet je vergeten hoe onze huidige banken werken," begon hij. "Er waren destijds geen centrale banken die de economie stuurden. De overheid was voor haar leningen volledig afhankelijk van de absolute elite: de rijke regentenfamilies en superrijke kooplieden.

Geld en politieke macht waren destijds geen gescheiden werelden; ze waren met elkaar getrouwd."

Hij stond op en liep naar een grote kaart van Amsterdam die aan de muur hing. "Rond de grachtengordel woonden de echte heersers van het land. Neem nu de families Bicker en De Graeff. Zij vormden een haast ondoordringbaar machtsblok. Zij verdienden fortuinen met de handel en investeerden hun overtollige kapitaal in obligaties en leningen aan de overheid. Maar dat deden ze niet voor niets."

"Gebruikten ze dat geld dan voor politieke invloed?" vroeg Jessica.

"Absoluut," knikte de hoogleraar. "Zij sloten de zogenaamde Contracten van Correspondentie. Dat waren geheime, formele afspraken waarin ze afspraken dat de meest lucratieve en machtige politieke ambten - zoals het burgemeesterschap van Amsterdam of een zetel als VOC-bewindvoerder - uitsluitend binnen hun eigen familiekliek verdeeld mochten worden. En als de Staten-Generaal in Den Haag een besluit dreigde te nemen dat hun handelsbelangen schaadde? Dan dreigden de Bickers en De Graeffs simpelweg de geldkraan naar de overheid dicht te draaien. Financiële chantage als politiek wapen."

Hij liep terug naar zijn bureau en pakte een zware, koperen penhouder op. "En zij waren niet de enigen. De familie Trip verdiende bijvoorbeeld een waanzinnig fortuin met de handel in ijzer, koper en wapens. Hun kanonnen schoten aan beide kanten van de oorlogen, en met de winsten financierden zij stadsbesturen en admiraliteiten.

Ook de familie Van Beveren uit Dordrecht speelde dit spel op het hoogste niveau door hun kapitaal strategisch uit te zetten in rentes ten laste van de gezamenlijke schatkist. Zelfs de stadhouders van Oranje deden mee; zij gebruikten hun kapitaal om met militaire promoties en monopolies de loyaliteit van de lagere adel te kopen."

Antoinette keek op haar aantekeningen. "En hoe zit het met specifieke financiers uit die tijd? We kwamen de namen Jan Deutz en Guglielmo Bartolotti tegen."

De hoogleraar glimlachte breed. "Ah, de zwaargewichten. Jan Deutz was de ultieme insider. Hij was de huisbankier van de Staat, maar vooral ook de zwager van de machtigste man van het land: raadpensionaris Johan de Witt. Deutz hield met zijn miljoenenleningen het republikeinse regime van De Witt letterlijk overeind. En als wederdienst voor die loyaliteit kreeg hij het wereldwijde monopolie op de verkoop van Oostenrijks kwikzilver. Dat was legale, strategische vriendjespolitiek op het allerhoogste niveau."

De hoogleraar liet een korte stilte vallen. Zijn blik veranderde, er gleed een zweem van amusement en fascinatie over zijn gezicht. Hij leunde over zijn bureau heen, dichter naar Jessica en Antoinette toe, en dempte zijn stem.

"Maar als je echt wilt praten over de schaduwzijde van het grote geld... over het smeren van de politieke raderen met duistere praktijken? Dan moet je kijken naar het handelshuis van Guglielmo Bartolotti."

Jessica hield haar pen stil boven haar boekblok. "Bartolotti?"

"Guglielmo Bartolotti - eigenlijk Willem van den Heuvel - legde de basis, en rond 1670 zetten zijn zonen zijn imperium voort vanuit dat reusachtige, indrukwekkende Huis Bartolotti aan de Herengracht. De Bartolotti’s waren fabelachtig rijk, maar hun ethische kompas werkte nét even anders. Hun fortuin was grotendeels gebouwd op de internationale handel in buskruit en zwaar geschut. Ze leenden miljoenen aan buitenlandse vorsten en keizers die met elkaar in oorlog waren."

De hoogleraar tikte met zijn vinger op het bureaublad. "Om die gigantische wapendeals en de bijbehorende leningen soepel door de politiek te loodsen, draaide het Huis Bartolotti de hand niet om voor het grotere werk.

Waar Deutz via familieregelingen dacht, dacht Bartolotti in keiharde cash en pots de vin - steekpenningen. Als er exportvergunningen nodig waren voor wapens die in tijden van oorlog eigenlijk streng verboden waren, werden de juiste heren bij de Amsterdamse Admiraliteit of aan buitenlandse hoven simpelweg omgekocht. Met 'geschenken', leningen die nooit terugbetaald hoefden te worden en een netwerk van schimmige tussenpersonen wisten de Bartolotti's precies hoe ze de wet moesten ombuigen naar hun hand. Zij bewezen dat als je maar genoeg goudstukken over de tafel liet rollen, zelfs de strengste wetten van de Republiek vloeibaar werden."

De hoogleraar leunde weer achterover in zijn stoel en nam een slok van zijn inmiddels lauwe koffie. "Dus ja, dames. Rond 1672 werd het land geregeerd door geld. Maar waar sommigen dat via de formele politiek deden, wist Bartolotti als geen ander de weg in de duisternis."

Let op: De Legende van Apollo van Rijn is een fictief verhaal. Lees meer op de pagina Over dit project.