Een kat in het atelier
Het heeft vier poten en veel haar en het is geen kwast.
Soms schuilt de grootste ontdekking niet in een meesterlijke penseelstreek, maar in een detail waar generaties onderzoekers achteloos aan voorbij zijn gegaan.
Tijdens de restauratie van de Nachtwacht in 1851 voerde restaurateur N. Hopman een zogenoemde rentoileer-behandeling uit. Het verzwakte originele doek werd daarbij verstevigd met een nieuw steundoek, bevestigd met een mengsel van was en hars. Zoals gebruikelijk hield Hopman tijdens zijn werkzaamheden een persoonlijk notitieboekje bij, waarin hij naast technische bijzonderheden ook opvallende waarnemingen noteerde.
Tussen de aantekeningen staat een merkwaardige passage. Op de achterzijde van het oorspronkelijke doek zouden enkele vage afdrukken zichtbaar zijn geweest die opvallend veel leken op kattenpoten. Omdat dergelijke afdrukken destijds als vervuiling werden beschouwd, verdwenen ze tijdens de behandeling. Slechts een korte notitie bleef bewaard.
Nog opmerkelijker is een tweede vermelding. Tijdens het losnemen van doek en spieraam trof Hopman een klein plukje kattenhaar aan. Hij beschreef het als opvallend lang en zacht, duidelijk afwijkend van de kortharige boerderijkatten die in de zeventiende eeuw algemeen voorkwamen. Omdat niemand een verklaring had voor deze vondst, verdween ook deze observatie geruisloos in zijn privéaantekeningen.
Pas veel later kregen deze vergeten notities een onverwachte betekenis.
Bij onderzoek in het archief van Rembrandt dook namelijk een voetnoot op, haast achteloos geschreven op de achterkant van een brief aan Constantijn Huygens uit 1636. Daarin vraagt Rembrandt of Huygens misschien iemand kent die tijdelijk een hoogzwangere kat wil opvangen. Volgens Rembrandt was het dier op onverklaarbare wijze zijn atelier binnengelopen en leek het voorlopig niet van plan te vertrekken.
Van een antwoord is niets teruggevonden, maar enkele losse schetsbladen uit dezelfde periode vertellen mogelijk het vervolg van het verhaal. Daarop zijn studies te zien van een opvallend grote schildpadkleurige langharige poes, omringd door vijf pasgeboren kittens. De zorg waarmee Rembrandt het dier meerdere malen heeft vastgelegd, doet vermoeden dat de kat langere tijd in zijn atelier verbleef.
Voor de onderzoekers lijkt daarmee voorzichtig een eerste conclusie gerechtvaardigd. De mysterieuze kat uit de brief, de schetsen van de jonge kittens en de lange haren die eeuwen later achter een schilderij werden aangetroffen, wijzen allemaal in dezelfde richting.
Misschien was er in Rembrandts atelier veel meer aanwezig dan alleen verf, penselen en schildersdoeken. Misschien liep er al die tijd een bijzondere kat rond... zonder dat iemand ooit besefte welke rol zij nog zou spelen in het verhaal van Apollo.
