De Legende van Apollo van Rijn

De kist van Maria Fourmenois.

Hoofdstuk 41

Terwijl Anita de drie schilderijen verder onderzoekt, duiken Antoinette en ik dieper in het leven van Maria Fourmenois. Al snel wordt duidelijk dat haar naam misschien wel een grotere ontdekking is dan de drie schilderijen zelf.

Na haar huwelijk met Matthijs Musson groeide zijn handelshuis, dat oorspronkelijk voornamelijk handelde in keramiek, luxe glaswerk en kunstkasten, uit tot een internationaal opererende kunsthandel. Vanuit Antwerpen werden contacten onderhouden met verzamelaars en handelaren in Frankrijk, Spanje en zelfs in de Nieuwe Wereld. Maria Fourmenois speelde daarin een steeds belangrijkere rol. Ze werkte samen met vrijwel alle vooraanstaande Antwerpse schilders uit de zeventiende eeuw. Vooral met de kring rond de nalatenschap van Peter Paul Rubens, Jan van Kessel en David Teniers de Jonge onderhield zij intensieve contacten.

Antoinette oppert dat juist via Maria Fourmenois de schilderijen De Bemiddelaar, Eenzaam in Amsterdam en Nachtbrakers uiteindelijk in Amerika terecht kunnen zijn gekomen, alleen zijn ze niet in Antwerpen geschilderd dus dat maakt het gelijk weer onzeker.

De gelijkenissen tussen deze schilderijen en de werken van Rembrandt, van Gogh en David Teniers de Jonge blijken te groot om nog aan toeval toe te schrijven. Anita heeft inmiddels bevestigd dat zowel Man aait hond als De spreekkamer van de dokter zijn geschilderd door David Teniers de Jonge. Man aait hond blijkt daarbij het oudste van de twee te zijn.

Ook het briefje dat ik Anita had laten onderzoeken levert een verrassende ontdekking op. Ze weet de tekst grotendeels te ontcijferen:

"Matthijs Musson, geen hond in spreekkamer."

Op zichzelf lijkt zo'n aantekening volkomen oninteressant. Maar in combinatie met beide schilderijen krijgt de tekst ineens een heel andere betekenis. Het lijkt erop dat De spreekkamer van de dokter een schilderij in opdracht was en dat David Teniers de Jonge daarbij door opdrachtgever Matthijs Musson werd teruggefloten in zijn artistieke vrijheid. De hond, die op het eerdere schilderij nog een prominente rol speelde, moest uit de uiteindelijke versie verdwijnen.

Dat zou kunnen verklaren waarom Man aait hond nooit verder is gekomen dan de kist die jarenlang verborgen bleef in de boekhandel.

Steeds sterker ontstaat het vermoeden dat boekwinkelier Jacob een cruciale schakel vormde tussen Matthijs Musson, Maria Fourmenois en de vele schilders. Vooral onbekende kunstenaars konden via hem een weg vinden naar de internationale kunsthandel.

Dat ook De gelijkenis van de arme schilder uiteindelijk in de kist terechtkwam, is minder verwonderlijk. Het schilderij is een openlijke aanklacht tegen Rembrandt. De afgebeelde schetsen en zelfportretten van de meester geven het werk bovendien een bijna lugubere uitstraling. In de zeventiende eeuw zal zo'n schilderij nauwelijks verkoopbaar zijn geweest.

En dan blijft nog één schilderij over: Pluisje met strik.

Anita heeft, net als bij De gelijkenis van de arme schilder, vastgesteld dat ook dit werk in 1659 door Apollo van Rijn is geschilderd. De gebruikte pigmenten en penseelvoering verschillen duidelijk van de materialen die in het atelier van Rembrandt werden gebruikt. Opmerkelijk genoeg vertonen ze juist sterke overeenkomsten met de werkwijze van David Teniers de Jonge.

Dat Teniers eerder Elvis als model gebruikte, wijst bovendien op een vorm van samenwerking tussen beide kunstenaars. Misschien wisselden zij niet alleen ideeën uit, maar ook modellen, technieken of zelfs materialen.

Waarom ook Pluisje met strik uiteindelijk in de kist is beland, blijft voorlopig een raadsel. Misschien was de tijd eenvoudig nog niet rijp voor een schilderij waarop een kat zo nadrukkelijk de hoofdrol speelt, en dan ook nog eens met een opvallende rode strik. Misschien was Apollo van Rijn met dit schilderij zijn tijd simpelweg te ver vooruit.

Man aait hond

David Teniers de Jonge

1659

Man aait Hond is een prachtig, intiem genrestuk waarin David Teniers de Jonge op meesterlijke wijze de alledaagse harmonie en de band tussen mens en dier verheft. Centraal in een sober zeventiende-eeuws interieur zit een jongeman met een opengeslagen boek in zijn hand, terwijl hij met een liefdevol gebaar de kop van een imposante, zwarte hond streelt. Het dier kijkt met een blik van pure trouw en toewijding naar zijn baas op. Om hen heen is de ruimte rijk gevuld met verfijnde details: van de neergelegde boeken op de vloer en de kranen van aardewerken potten tot de oplettende omstanders die het tafereel een narratieve diepte geven. de Jonge toont zich hier een absoluut virtuoos in het opvangen van natuurlijk daglicht dat door het geopende venster valt, waardoor de zachte textuur van de zwarte vacht en de warme aardetinten in het vertrek schitterend tot hun recht komen. Het werk ademt een zeldzame, rustieke geborgenheid die de toeschouwer direct weet te raken.

De spreekkamer van de dokter

David Teniers de Jonge

1660

De spreekkamer van de dokter is een levendig en karakteristiek genrestuk waarin David Teniers de Jonge de zeventiende-eeuwse geneeskunde met een fijne dosis observatiekracht en humor verbeeldt. Centraal staat een geneesheer die met een kritische blik een glazen kolf tegen het licht houdt voor urine-onderzoek, terwijl hij met zijn andere hand een medisch naslagwerk raadpleegt. Teniers blinkt uit in de verfijnde weergave van het alledaagse interieur: het kacheltje met het distillatievat, de potten en glazen op de tafel en de opengeslagen boeken op de vloer getuigen van een virtuoos oog voor detail. De bezorgde blik van de meekomende vrouw en de figuur die nieuwsgierig door de deur spiekt, verlenen het tafereel een prachtige narratieve dynamiek. Met zijn meesterlijke hantering van het invallende daglicht en een ingetogen palet van warme aardetinten weet Teniers de sfeer van een zeventiende-eeuwse plattelandspraktijk op onnavolgbare wijze vast te leggen.

Pluisje met Strik

Apollo van Rijn

1659

Pluisje met Strik is een van de meest charmante en opmerkelijke portretstudies uit het oeuvre van Apollo van Rijn, waarin aristocratische grandeur en aandoenlijke eenvoud op weergaloze wijze samenkomen. Het doek toont een sierlijke driekleurige kat in driekwartprofiel, wier gelaat getooid wordt door een imposante, dieprode stoffen strik. Van Rijn demonstreert hier een ongeëvenaard meesterschap in stofuitdrukking en textuur; de zware, geplooide stof van de hoofdtooi contrasteert prachtig met de uiterst fijn uitgewerkte, zachte kraagvacht en de spitse snorharen die oplichten tegen de duistere achtergrond. Het trefzekere licht-donkercontrast trekt alle aandacht naar de scherpe, intelligente blik van het dier. Met dit werk overstijgt Van Rijn het loutere dierportret; hij weet zijn model een bijna menselijke waardigheid en tijdloze elegantie mee te geven die de toeschouwer onmiddellijk betovert.

Portret van een dame met rode haarband

Vincent van Gogh

1885

Portret van een dame met rode haarband markeert een intrigerend kantelpunt in het oeuvre van Vincent van Gogh, geschilderd tijdens zijn Antwerpse periode vlak voordat hij naar Parijs zou vertrekken. Hoewel het werk nog verankerd is in een donker, toonbaar palet, toont de compositie al duidelijke tekenen van vernieuwing en artistieke bevrijding. De krachtige, expressieve penseelstreken waarmee de kleding en het donkere haar zijn neergezet, verlenen de figuur een opvallende dynamiek. Het absolute blikvanger van het schilderij is het felle, oranjerode lint in het haar, dat een levendig contrast vormt met de sobere achtergrond en het gelaat van de vrouw. Van Gogh trekt hier met minimale middelen en een trefzekere directheid de essentie van zijn model naar voren, wat dit portret maakt tot een fascinerend voorspel van zijn latere, kleurrijke meesterwerken.

De gelijkenis van de arme schilder

Apollo van Rijn

1659

De gelijkenis van de arme schilder is een meeslepend en intellectueel gelaagd meesterwerk op hout, waarin Apollo van Rijn op briljante wijze reflecteert op het artistieke zweet en de materiële zorgen van het kunstenaarsbestaan. Centraal in de verduisterde studeerruimte troont een imposante, zwarte hond – het zinbeeld van trouw, melancholie en toewijding aan het ambacht. Verlicht door een enkele, sfeervolle kaarsvlam is de tafel bezaaid met talloze anatomische studies, schetsen van gezichten en geopende boeken, die getuigen van een niet aflatende drang naar meesterschap. Van Rijn hanteert een virtuoos clair-obscur dat de verfijnde tekeningen en de rijke textuur van de zwarte vacht prachtig doet oplichten tegen de duistere achtergrond. Met de weinige munten en het lege geldzakje op de achtergrond legt het werk op aandoenlijke wijze de tragiek vast van de kunstenaar die rijkelijk bedeeld is in talent, maar worstelt met de alledaagse realiteit.

De Gelijkenis van de rijke dwaas

Rembrandt van Rijn

1627

De gelijkenis van een rijke dwaas is een vroeg, buitengewoon sfeervol meesterwerk waarin de jonge Rembrandt van Rijn blijk geeft van een verbluffend artistiek rijpingsproces. Gedreven door de bijbelse parabel vangt Rembrandt de oude, schraapzuchtige man te midden van zijn aardse rijkdom, verzonken in het minutieus wegen van een gouden munt. De compositie ademt een doordringende melancholie en drama, aangedreven door een meesterlijk, bijna theatraal clair-obscur. Het enige licht in de duistere ruimte ontspruit aan een enkele, door de hand van de man afgeschermde kaars, wat een intieme en broeierige gloed op zijn doorleefde gelaat, de stapels boeken en de gewichten werpt. Met dit werk overstijgt Rembrandt de loutere moralistische boodschap van vergankelijkheid; hij schept een psychologisch diepgaand portret van menselijke hebzucht en existentiële eenzaamheid dat nog altijd diepe indruk maakt.

De kunsthistorische analyses en vergelijkingen op deze pagina zijn met zorg samengesteld en gedocumenteerd door Dr. Laurens van Brederode, onafhankelijk kunstcriticus en vooraanstaand specialist in de zeventiende-eeuwse Noord-Nederlandse schilderkunst.

Let op: De Legende van Apollo van Rijn is een fictief verhaal. Lees meer op de pagina Over dit project.