De Legende van Apollo van Rijn

Onderzoek naar Kaarslicht

De volgende ochtend hangt er een merkwaardige stilte bij Kasteel-Museum Sypesteyn in Loosdrecht. Alsof zelfs de wind begrijpt dat er iets bijzonders staat te gebeuren. Het schilderij Kaarslicht, dat de avond ervoor nog onopvallend aan de wand in een donker halletje hing, wordt met de grootst mogelijke zorg ingepakt.

Een speciaal voor kunsttransport ingericht busje rijdt langzaam het terrein op. De laadruimte is voorzien van schokdempers, klimaatregeling en een beveiligingssysteem dat eerder thuishoort bij een bank dan bij een bestelwagen. Twee restauratoren controleren nog eenmaal de verpakking voordat het schilderij voorzichtig wordt vastgezet.

Ik blijf een moment zwijgend toekijken. Het voelt vreemd om te beseffen dat een schilderij waar tientallen jaren niemand bijzondere aandacht aan schonk, nu wordt behandeld alsof het een nationale schat is. Misschien is dat het inmiddels ook wel.

De rit naar Amsterdam verloopt zonder incidenten. Achter het busje rijden onopvallende begeleiders mee. Niemand langs de snelweg heeft enig idee dat zich enkele meters verderop mogelijk een vergeten meesterwerk uit de zeventiende eeuw bevindt.

In het Rijksmuseum staat Anita van den Berg ons al op te wachten. Achter de zware deuren van het restauratieatelier wordt de kist geopend. Het beschermende materiaal verdwijnt laag voor laag totdat Kaarslicht opnieuw zichtbaar wordt.

Het zachte licht van de restauratieruimte laat meteen zien waarom het schilderij zijn naam draagt. De warme gloed van één enkele kaars lijkt niet alleen de afgebeelde kamer te verlichten, maar ook de gezichten van iedereen die ernaar kijkt. Alsof Apollo van Rijn het licht niet met verf, maar met echte vlammen heeft geschilderd.

Anita en ik buigen ons over het doek. Met een vergrootglas bestudeer ik de kleinste details. Iedere penseelstreek vertelt een verhaal. De verf is op sommige plaatsen flinterdun aangebracht, terwijl elders dikke toetsen precies genoeg reliëf geven om het flakkerende kaarslicht bijna tastbaar te maken.

"Kijk eens naar deze lijn," zegt Anita terwijl ze voorzichtig wijst naar de rand van de tafel. "Die trefzekerheid zie je alleen bij een schilder die volledig zeker was van zijn hand."

Onder de microscoop verschijnen pigmenten die exact overeenkomen met andere werken uit het midden van de zeventiende eeuw. Vervolgens worden röntgenopnamen gemaakt. Onder de zichtbare verflaag blijken verschillende voorbereidende schetslijnen aanwezig te zijn. Niet aarzelend, maar vastberaden. De compositie is nauwelijks gewijzigd tijdens het schilderen, een teken van uitzonderlijke beheersing.

Daarna volgt de datering van het linnen en de analyse van de gebruikte bindmiddelen. De onderzoekers vergelijken iedere uitkomst met de gegevens uit de inmiddels indrukwekkende Apollo-database die de afgelopen maanden is opgebouwd.

De resultaten vallen één voor één op hun plaats.

Echtheid: bevestigd.

Datering: 1653.

Er valt enkele seconden een bijna plechtige stilte in het atelier. Niemand zegt iets. Soms is een conclusie zo bijzonder dat woorden alleen maar afbreuk doen aan het moment.

Jessica verbreekt uiteindelijk de stilte.

"Mag ik iets controleren?" vraagt ze.

Op een groot beeldscherm verschijnt een hoge resolutie-opname van De Nachtbraker. Daarnaast wordt Kaarslicht geprojecteerd. Iedereen kijkt zwijgend toe terwijl Jessica langzaam inzoomt op de kat die in beide schilderijen voorkomt.

Ze vergelijkt de vorm van de oren, de lengte van de snorharen, de lichte knik in de staart en vooral de karakteristieke witte vlek op de borst.

Na enkele minuten draait ze zich om.

"Ik weet het zeker."

Ze glimlacht breed.

"Dit is dezelfde kat."

Die eenvoudige zin veroorzaakt meer enthousiasme dan menig wetenschappelijk rapport. Niet alleen omdat twee schilderijen met elkaar verbonden worden, maar omdat opnieuw blijkt hoe belangrijk Apollo zijn dieren vond. Hij schilderde ze niet als decoratie. Hij kende ze. Hij observeerde ze. Hij gaf ze een eigen persoonlijkheid.

Anita knikt instemmend.

"Dat betekent dat beide schilderijen vrijwel zeker in dezelfde periode zijn ontstaan. We krijgen steeds scherper zicht op Apollo's leven."

Langzaam verzamelt het volledige onderzoeksteam zich rond het schilderij. Zonder de directeur, die vandaag bewust op afstand blijft, staan de vijf onderzoekers in stilte naar het werk te kijken.

Niemand voelt de behoefte om nog iets uit te leggen. Er hoeft niets meer bewezen te worden.

Daar staat het dan.

Een schilderij dat jarenlang slechts een sfeervol tafereel in een overloop was.

Nu erkend als een authentiek werk uit 1653, geschilderd door de lang vergeten meester Apollo van Rijn.

Ik kijk nog één keer naar de kat die onverstoorbaar in het warme kaarslicht zit. Het lijkt bijna alsof hij ons aankijkt met een blik die wil zeggen:

"Het heeft even geduurd... maar eindelijk hebben jullie mij gevonden."

Terwijl we zwijgend om het schilderij heen staan, dringt langzaam één gedachte tot mij door. Iedere ontdekking die we doen, levert antwoorden op, maar roept minstens zoveel nieuwe vragen op. Als Kaarslicht al die jaren verborgen kon blijven, hoeveel werken van Apollo wachten dan nog ergens op een zolder, in een vergeten depot of aan de muur van iemand die geen idee heeft wat hij werkelijk bezit?

Misschien is onze zoektocht nog maar net begonnen.

Let op: De Legende van Apollo van Rijn is een fictief verhaal. Lees meer op de pagina Over dit project.